Saturday, January 31, 2009

Đen Trong Trắng: Hứa Hẹn & Hy Vọng

Anne Khánh Vân


** Sự Kiện Lịch Sử



"Hello Anne, trực thăng của tôi sẽ đến đón cô, nhưng sẽ không phải để đưa cô đến văn phòng làm việc mà để đi dự lễ đăng quang của tân Tổng Thống Barack Obama. Cô đã sẵn sàng chưa? Lên nóc nhà đi nào..."

Tiếng ông xếp của tôi vô cùng hớn hở vang lên trong điện thoại. Tôi cười hà hà trả lời ông ta:

"Thôi ông hãy đi mau đi Darryl. Không cần phải ghé qua đón tôi đâu. Đến giờ rồi. Gần 2 triệu người đang đông nghịt ngoài đấy. Đoàn xe của tân Tổng Thống Obama đã rời Nhà Trắng, đang đi trên đại lộ Pennsylvania. Người ta đang reo hò chào đón đoàn xe hai bên đường. Vui lắm. Còn 10 phút nữa là 11 giờ. Tân Tổng Thống sẽ đến trước tòa nhà Quốc Hội."

"Ok, enjoy the Inauguration, Anne. Hẹn gặp cô ngày mai." Ông Darryl vui thú cười và cúp máy.

Công ty tôi làm việc không thuộc chính phủ nên không được nghỉ ngày lễ Đăng Quang. Tôi viết thư cho ông xếp ngày hôm trước, "Ông Darryl ơi, tôi sống ở vùng Alexandria. Tôi phải dùng hoặc là I-395 hoặc đường 50 để đi làm. Hai con đường ấy lại là hai trục lộ chính dẫn vào trung tâm DC. Chúng sẽ bị đóng vào ngày mai. Tôi sẽ không thể lái xe đến văn phòng được, trừ khi ông cho trực thăng đến đón tôi..."

Thay vì vào đề thẳng quèo xin vắng mặt một ngày, tôi lòng vòng xạo sự một chút cho vui. Ông xếp cũng đùa nghịch trả lời lại rằng ông sẽ mang trực thăng đến đón tôi đi làm. Tưởng chỉ nói chuyện cho vui ngày hôm trước, ai ngờ hôm sau ông ta vẫn nhớ và gọi điện thoại phá... Có lẽ ông ta đang vui mừng vì một thường dân cùng màu da như ông sắp đăng quang Tổng Thống.

15 phút sau, điện thoại tôi lại reng lên. À, lần này là em trai tôi gọi qua từ Việt Nam.

"Hồi nảy em có phone cho ông Obama để chúc mừng nhưng có lẽ ông ta đang bận làm lễ nên không bắt phone. Chị hai chuyển lời chúc mừng của em đến ông Obama dùm em nghen và hãy cho ông Obama biết ngày hôm nay cũng chính là Sinh Nhật của em. Cả nhà mình đang xem tivi, theo dõi buổi lễ... Sao đông người ta dữ vậy? Ba má đang nhận ra chỗ đoàn xe ông Obama ngừng là chỗ ba má đã đứng chụp hình bữa trước khi sang thăm Hoa Thịnh Đốn ... Họ đang vừa vui vừa xúc động..."

Vài tiếng đồng hồ trước, một người bạn Pháp của công ty bên Pháp nơi tôi từng làm việc đã đại diện các bạn đồng nghiệp cũ gửi email sang cho tôi chúc mừng sự kiện lịch sử mà "Anne đã may mắn chứng kiến": "En cette belle journée pour l'histoire des States et de l'humanité, on te souhaite une très belle et heureuse année 2009."

Khắp năm châu như có vẻ rất hào hứng theo dỏi sự kiện lịch sử quan trọng của nước Mỹ nói riêng và của nhân loại nói chung. Trước kia, tôi không thật mấy quan tâm đến chính trị. Mỗi lần bầu cử, tôi chỉ lướt qua mọi thứ để có những hiểu biết tối thiểu cần thiết chứ không đi sâu vào tìm hiểu từng đảng, từng cá nhân ra ứng cử... vì... lần nào thì... cũng vậy thôi. 43 vị Tổng Thống trước, người nào cũng có một tiểu sử nổi bật, và thành quả đóng góp đáng kể; người nào cũng xuất thân từ những gia đình bề thế và có nước da... trắng.

Người ra ứng cử tổng thống lần này đã gây cho tôi (cũng như hầu hết mọi người) nhiều chú ý. Ngoài những tài năng và khả năng xuất sắc, ông Obama không chỉ có một tiểu sử và quá trình sinh trưởng ngoại lệ, màu da ông còn... đen; và chính những điểm khác biệt đáng kể đó của ông đang góp phần làm nên "lịch sử" của nước Mỹ, giúp hình ảnh của nước Mỹ thêm đầy đủ - đúng như ý nghĩa của Bản Tuyên Ngôn Độc Lập Mỹ khi lập nước: "... That all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty and the pursuit of Happiness - Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa đã cho họ quyền sống, quyền tự do và quyền mưu tìm hạnh phúc mà không ai có thể lấy đi được.

Những cố gắng không ngừng và thành quả vượt bậc của ông Barack Obama xứng đáng là một tấm gương, là niềm tin, là nguồn hy vọng cho mọi người nhất là những người dân thiểu số nói chung và da vàng của chúng ta nói riêng. Chúng ta đã phải xây dựng mọi thứ từ đầu khi sang Mỹ. Chúng ta đã như những con trẻ yếu đuối mồ côi, không gia đình cha mẹ người thân để nương tựa. Chúng ta không tiền của, không công ăn việc làm, không tiếng nói,... Chúng ta chỉ có nghị lực, niềm tin, và hy vọng. Cũng những thứ đã giúp người đàn ông da đen ấy kết thúc được ngồi trên chiếc ghế Tổng Thống ở Nhà Trắng - Một điều không ai có thể ngờ!

Từ lúc đoàn xe của tân Tổng Thống Obama đến tòa nhà Quốc Hội - nơi ông sẽ tuyên thệ tổng thống và đọc bài Diễn Văn Đăng Quang, mắt tôi dán sát vào tivi. Đây cũng là lần đầu tiên tôi theo dõi kỹ lưỡng một buổi lễ Đăng Quang - có thể nói một Đại Lễ. Mọi thứ được chuẩn bị một cách tinh tế, chu đáo, công phu.

Chi tiết vô cùng sắc sảo là khi dàn nhạc được giới thiệụ. Nhạc phẩm "Air and Simple Gifts" của John Williams vang lên qua sự hòa quyện điêu luyện của những tiếng đàn Violoncelle thiết tha của Yo-Yo Ma, tiếng kèn clarinet trầm bổng của Anthony McGill, tiếng violin ngút cao của Itzahk Perlman và tiếng piano thanh thoát của Gabriella Montero. Những danh cầm của ba màu da - đen vàng trắng - ngồi bên nhau trong gió đông lạnh để cùng hoà chung những cung đàn, tiếng nhạc đầy niềm tin và hy vọng vào một tương lai tốt đẹp của toàn dân nước Mỹ. Buổi lễ Đăng Quang được tăng thêm ý nghĩa và niềm xúc động.

** Niềm Tin - Hy Vọng

Bài Diễn Văn Đăng Quang của Tân Tổng Thống Barack Obama càng thật đáng nhớ. Tôi có xem qua những diễn văn đăng quang của các cựu Tổng Thống Bill Clinton, G. W. Bush... Nhưng "cách" ông Obama "nói" (chứ không phải đọc) bài Diễn Văn Đăng Quang thì thật đáng khâm phục. Hơn 2400 chữ, dài 5 trang giấy, trong vòng gần 20 phút, ông Obama đã nêu đủ mọi khía cạnh cần quan tâm và giải quyết của nước Mỹ nói riêng và của thế giới nói chung. Ông nhắc lại bổn phận của từng người dân, trọng trách của đội ngũ chính phủ trong tiến trình khôi phục và giúp nước Mỹ cùng thế giới phát triển tốt hơn. Ông Obama đã không quên nhắc tới nguy cơ nhiệt hóa hoàn cầu cùng các hiểm họa nếu con người không lưu ý và có phương cách ngăn chận. Tuy bài Diễn Văn Đăng Quang của tân Tổng Thống Obama dài hơn những bài Diễn Văn Đăng Quang của những Tổng Thống trước khoảng 1000 chữ, nhưng ông đã nhớ rõ từng chi tiết, dõng dạc nhìn quốc dân Mỹ "nói", không cầm giấy để nhìn "sơ-cua", cũng không một lần vấp. Ông có vẻ "nói" bài Diễn Văn từ lòng mình.

Ai ai cũng biết rõ nước Mỹ là một nước giàu mạnh nhất thế giới. Nhưng, dù vậy, trước tất cả những sự kiện và lời nói quan trọng, họ luôn nhắc đến Thượng Đế và đề cao Thượng Đế. Trước giờ tuyên thệ của Tổng Thống Obama, Mục sư Rev. Rick Warren đã có những lời chúc mừng và chia sẻ. Ông nhắc đến Thượng Đế và cảm ơn Thượng Đế. Trong bài Diễn Văn Đăng Quang, tân Tổng Thống Barack Obama nhắc đến Thượng Đế ít nhất 5 lần. Như một phong tục, hầu hết các bài diễn văn quan trọng, người Mỹ luôn cầu xin được Thượng Đế ban phước lành. Câu nói, "Mong Thượng Đế ban phước lành cho bạn," như luôn ở đầu môi của mỗi người dân Mỹ. Phải chăng, họ nhận thức được dù có giàu mạnh bao nhiêu, quyền thế bao nhiêu, bên trên họ, bên trên tất cả, vẫn còn có Thượng Đế. Mọi việc vẫn được Thượng Đế "liếc mắt" nhìn và ủng hộ nếu con người làm đúng, sẽ la phạt, nếu con người làm sai.

Điều đó đã khiến tôi nghĩ đến những đất nước... vô thần. Những đất nước ấy chưa phải là những nước mạnh nhất. Những người cầm quyền ấy cũng chưa phải là những người tài ba nhất,... Nhưng họ không tin có Thượng Đế, và họ cũng không cho người khác có quyền tin vào đấng Thiêng Liêng của từng tín ngưỡng của mỗi cá nhân. Nhiều người đã đặt câu hỏi nhà cầm quyền Trung Quốc nghĩ gì về vụ động đất xảy ngay sau khi và vào đúng vùng đất Trung Quốc lấn chiếm Tây Tạng? Nhà cầm quyền cộng sản Hà Nội nghĩ gì về thảm họa lũ lụt sau vụ việc lấn chiếm đất của những người Công giáo để làm công viên, trồng hoa? Cũng có thể đó chỉ là những trùng hợp ngẫu nhiên. Cũng có thể đó là những lời cảnh báo.

"On this day, we gather because we have chosen hope over fear, unity of purpose over conflict and discord." - Hôm nay, chúng ta hội tụ về đây vì chúng ta đã chọn lựa hy vọng thay vì sợ hãi, cùng hướng tới một mục tiêu chung thay vì xung đột, bất hòa.

Tôi thích câu nói ấy ở phần đầu của bài Diễn Văn Đăng Quang. Thiết nghĩ, nếu tất cả chúng ta, khi phải giải quyết một vấn đề cá nhân hay quốc sự, nếu chúng ta biết can đảm chọn lựa tin tưởng và hy vọng thay vì sợ hãi đối diện với sự thật, với lỗi lầm; nếu chúng ta biết cùng hướng tới mục tiêu chung cho một tương lai tốt đẹp hơn thay vì chống đối nhau, ấu đả nhau... thì có lẽ chúng ta sẽ giảm được vô số tai họa do con người tạo ra khiến mang khổ đau đến chính người thân của chúng ta, đến những người đồng loại của chúng ta (?). Chúng ta có thể không tránh được thiên tai nhưng có thể tránh được nhân họa (!?).

** Bình Đẳng - Tử Tế

Khi những mục quan trọng của lễ Đăng Quang đã xong, cựu Tổng Thống G. W. Bush và đệ nhất phu nhân Laura Bush không dùng tiệc trưa mà rời khỏi "vương quốc" màu... Trắng của họ trên một chiếc trực thăng, trong khi Tân Tổng Thông Obama và đệ nhất phu nhân Michelle và ông bà phó tổng thống Biden từ dưới tòa nhà Quốc Hội vẫy tay chào. Tuy là Tổng Thống của một đảng đối lập, phải bước xuống nhường quyền thế cho đảng kia, nhưng Tổng Thống Bush vẫn ra đi trong vinh quang. Mọi người "phải" ngước lên bầu trời lồng lộng vẫy chào tạm biệt ngài.




Tôi tự hỏi, tại sao

Ống kính truyền hình có ghi lại hình ảnh Tổng Thống Bush bước ra trên thảm đỏ, mỉm cười chào mọi người. Tôi không nghe ra những gì ngài nói nhưng nhớ đã thấy ngài nhép nhép miệng nói điều gì đó với những quan khách. Tôi nghĩ trong bụng, có thể ngài đang thở phào nhẹ nhõm nói với bạn hữu, "Tui khỏe quá mấy người ơi! Bây giờ tới phiên cái anh chàng 'tốt số' kia mang trọng trách trên vai dùm cho tui... Muốn đòi hỏi gì thì cứ đòi hỏi ông ta. Muốn than trách gì thì cứ than trách với ông ta."

Nghĩ một cách rất đời thường, tôi nhận thấy cựu Tổng Thống Bush không được mấy hên trong suốt hai nhiệm kỳ, ít nhất là khi so sánh với Tổng Thống Bill Clinton hai nhiệm kỳ trước đó. Đã có quá nhiều sự kiện đau đầu xảy ra suốt thời gian tại chức của Tổng Thống Bush. So sánh hình ảnh Tổng Thống Bush ngày mới đăng quang và hôm nay, gương mặt ngài có thêm nhiều nếp nhăn và mái tóc cũng... trắng đi. Sau 8 năm tận tụy với vị trí và trách nhiệm của một phó Tổng Thống, ngài Dick Cheney chào tạm biệt đồng bào ông trên chiếc xe lăn, có người đẩy. Trông cũng... dễ thương.

Ai làm chính trị chắc cũng ít nhiều vì đôi chút danh vọng, nhưng những chính trị gia Mỹ này biết tận tụy với công việc, họ có nghĩ đến lợi ích chung của toàn dân, đặt quyền lợi của cả nước lên trên tất cả. Dù có thể đã có những quyết định không hoàn toàn hợp lý, đúng đắn, dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng... những con người đại diện cho dân này đã luôn hết lòng với tổ quốc họ. Họ biết cùng nhau đoàn kết, tìm ra những cứu cánh cho những tình thế nguy kịch. Họ biết hối tiếc cho những sai sót. Họ biết nhìn nhận những điều thuộc phạm vi trách nhiệm của họ.

Quê nhà tôi, có ai hết lòng với tổ quốc được như vậy chưa, hay họ chỉ mãi nghĩ đến lợi ích cá nhân, mãi chạy trốn trách nhiệm phải lo lắng, bảo vệ người dân khỏi nghèo đói, khỏi túng thiếu hoặc khỏi nguy cơ bị thao túng của biên ngoại.

*

"Starting today, we must pick ourselves up, dust ourselves off, and begin again the work of remaking America. For everywhere we look, there is work to be done. The state of the economy calls for action, bold and swift, and we will act... " - Bắt đầu từ hôm nay, chúng ta phải tự mình đứng dậy, tự phủi bụi và bắt đầu trở lại công việc làm lại nước Mỹ. Bởi vì ở bất cứ nơi đâu khi chúng ta nhìn vào, chúng ta sẽ thấy có việc phải làm. Tình trạng kinh tế hiện nay đang kêu gọi chúng ta phải hành động dứt khoát, và chúng ta sẽ hành động...

Sẽ không thiếu cơ hội nếu chúng ta cố gắng tìm kiếm nó. Sẽ không bao giờ là trễ khi chúng ta quyết định làm. Những chiếc cầu sẽ được xây dựng để nối liền những tư tưởng trái ngược, những đảng phái đối nghịch... để cùng nhau hướng đến một tương lai tốt đẹp hơn, một sức mạnh vững chải hơn.

"To those who cling to power through corruption and deceit and the silencing of dissent, know that you are on the wrong side of history; but that we will extend a hand if you are willing to unclench your fist." - Đối với những người bám víu quyền lực bằng tham nhũng, dối trá và bằng bịt miệng tiếng nói đối lập, hãy biết rằng quí vị đang đi ngược lại lịch sử, nhưng chúng tôi sẽ chìa tay ra nếu quí vị biết nới lỏng nắm tay.

Hàng triệu triệu người dân Mỹ đã cùng đồng lòng rằng đã đến lúc nước Mỹ cần được thay đổi. Quê nhà Việt Nam tôi có lẽ cũng đến lúc cần được thay đổi.

** Tự Do - Tương Lai

Trong phần kết của bài Diễn Văn Đăng Quang, tân Tổng Thống Obama đã nhấn mạnh ý nghĩa Tự Do, món quà của Tự Do:

"This is the meaning of our liberty and our creed -- why men and women and children of every race and every faith can join in celebration across this magnificent Mall, and why a man whose father less than 60 years ago might not have been served at a local restaurant can now stand before you to take a most sacred oath. So let us mark this day with remembrance, of who we are and how far we have traveled." - Đây là ý nghĩa của tự do và tôn giáo của chúng ta - là vì sao mọi người, nam, nữ, trẻ em thuộc mọi chủng tộc và tín ngưỡng có thể cùng nhau hội tụ tại quảng trường quốc gia vĩ đại này, và vì sao một người có cha cách đây gần 60 năm không được phục vụ tại một nhà hàng địa phương mà nay đang đứng trước mặt quý vị để đọc lời thề thiêng liêng nhất. Vậy chúng ta hãy cùng nhau đánh dấu ngày này bằng cách nhớ lại chúng ta là ai và chúng ta đã đi xa thế nào.

60 năm trước, cha của ông Obama đã bị từ chối phục vụ trong một nhà hàng vì ông là một người da đen. Hôm nay, đứa con trai của người cha da đen ấy đã trở thành Tổng Thống nước Mỹ.

Tin tưởng và mong chúc Tân Tổng Thống Obama sẽ thực hiện được những điều ông hứa hẹn. Cầu mong Thượng Đế ban cho ông cùng đội ngũ nhân sự tài ba của ông thật nhiều nghị lực và khôn ngoan sáng suốt để giúp nước Mỹ được chuyển sang một giai đoạn mới, tốt đẹp hơn; để những người bầu chọn ông sẽ hài lòng và tự hào về chọn lựa của mình; để những người dân thiểu số như tôi thêm tin tưởng và hy vọng.

Vị Tổng Thống khi tôi chưa trở thành công dân Mỹ là một người da trắng. Vị Tổng Thống đầu tiên khi tôi trở thành công dân Mỹ là người da... đen. Một ngày nào đó sẽ đến phiên một người da vàng lên tuyên thệ Tổng Thống và người da vàng ấy có thể là một người Việt Nam. Và một ngày nào đó nữa, sẽ là một phụ nữ... Tại sao không?




"...For us, they fought and died, in places like Concord and Gettysburg; Normandy and Khe-Sanh. Time and again, these men and women struggled and sacrificed and worked till their hands were raw so that we might live a better life. They saw America as bigger than the sum of our individual ambitions, greater than all the differences of birth or wealth or faction." - Vì chúng ta, họ đã chiến đấu và hy sinh ở những nơi như Concord và Gettysburg, Normandy và Khe Sanh. Hết lần này đến lần khác, những người đàn ông và đàn bà này đã tranh đấu, hy sinh và làm việc đến tận khi đôi bàn tay của họ chai sạm để chúng ta có thể có một cuộc sống tốt đẹp hơn. Họ đã nhìn thấy nước Mỹ lớn hơn tất cả những tham vọng cá nhân, lớn hơn tất cả những khác biệt về sự sinh thành, của cải và phe phái của chúng ta gộp lại.

Tổng Thống Obama đã cố tình nhắc lại những trận chiến tàn khốc xảy ra ở khắp nơi, kể cả Việt Nam, như nhắc nhớ chúng ta biết bao nhiêu mạng sống đã mất đi cho tự do của chúng ta, cho cuộc sống của chúng ta mỗi thời đại thêm tốt đẹp. Cách chúng ta ghi ơn những anh hùng này là trân quý chính tự do và hạnh phúc chúng ta hiện đang có.

Sống ở nơi đâu có tự do, chúng ta sẽ có tương lai và sẽ thực hiện được những điều tưởng chừng không bao giờ có thể trở thành hiện thực.

Anne Khánh Vân

Saturday, March 29, 2008

Anh Hùng Hay Phản Bội? - Heroism Or Betrayal?


Anne Khánh Vân

Sinh năm 1974 tại Saigon, tốt nghiệp kinh tế tại Pháp, Anne Khánh Vân hiện sống tại miền Đông và làm việc cho AECOM, một công ty quốc tế. Cô là tác giả đã nhận giải Chung Kết Viết Về Nước Mỹ 2007. Bài mới lần này của cô kể về buổi ra mắt sách của tác giả Andrew Wiest, cuốn “Vietnam’s Forgotten Army- Heroism and Betrayal in the ARVN” ở Virginia. “Ông Wiest thuộc lớp tuổi không can dự gì tới chiến tranh Việt Nam. Khánh-Vân cũng vậy. Nhưng giống mà cũng khác. Ông Wiest là người Mỹ. Việt Nam dù chiến tranh hay hoà bình, bất quá với ông chỉ là một đề tài... nghiên cứu.” Khánh Vân viết và biến tựa đề cuốn sách thành... câu hỏi.

Một tình cờ đặc biệt, nhân vật chính trong sách của Andrew West được kể trong bài này, ông Trần Ngọc Huế, là một trong ba diễn giả tại cuộc thuyết trình hội thảo về “Sự Thật Tết Mậu Thân 68” khai diễn tại Việt Báo Gallery trưa Thứ Bẩy tuần này.

*

Tựa đề "Vietnam's Forgotten Army - Heroism and Betrayal in the ARVN" của tác giả Andrew Wiest khiến Khánh-Vân tò mò… Khi chiến tranh Việt Nam kết thúc, Khánh-Vân chỉ mới vào đời có... 8 tháng, chưa đạt mức "9 tháng dò dò biết đi." Làm sao hình dung nổi một quân lực bị bỏ quên của Việt Nam Cộng Hòa ra sao, rồi người anh hùng và kẻ phản bội trong cái quân lực ấy là thế nào.

Ra mắt sách “Vietnam’s Forgotten Army”:
Giáo sư sử học Andrew West và nhân vật chính trong sách,
Trung tá Trần Ngọc Huế cùng các đồng đội Việt Mỹ của ông.

Xem thêm về tác giả: Ông ta sinh năm 1961. Vậy là chiến tranh Việt Nam đã có từ trước khi ông ta vào đời. Lúc nó kết thúc, ông ta chỉ mới 14 tuổi, còn lâu mới đến tuổi nhập ngũ. Tuy hơn nhau cả chục tuổi, nhưng cái ông Wiest này và Khánh-Vân vẫn cùng lứa tuổi không thể dự phần vào cuộc chiến. A, thì ra ông ta thuộc một thế hệ mới của người Mỹ muốn nhìn lại chiến tranh Việt Nam. Để xem ông ta nhìn ra sao.
Chính điều này đã khiến Khánh-Vân quyết định đến dự buổi ra mắt sách của ông tại thành phố Falls Church, VA, Chủ Nhật, 17 tháng Hai, 2008 vừa qua.

*
Ngồi ở những hàng ghế đầu trong buổi ra mắt sách là các nhân vật quan trọng: Thượng Nghị Sĩ Jim Webb, ông Thiếu Tướng hồi hưu Creighton Abrams –con trai cố Đại Ttướng Abrams, tư lệnh Mỹ trong chiến tranh Việt Nam -ông Trung Tướng hồi hưu William J. Bolt - nguyên cố vấn đơn vị Hắc Báo tại Huế hồi Tết Mậu Thân, tác giả, các nhân vật chính trong sách, các đồng đội Việt - Mỹ của họ và giới truyền thông. Về phía người Việt, có giáo sư Nguyễn Ngọc Bích, chị Dương Nguyệt Ánh… Phần đông khách đến tham dự ở độ tuổi chú bác của Khánh-Vân. Số ít người trẻ trang lứa Khánh-Vân, có thể đoán là con cháu của khách có mặt.

Cái đinh của buổi ra mắt sách dĩ nhiên phải chính là tác giả. Ông Andrew Wiest là một giáo sư tiến sĩ sử học có tiếng, đồng giám đốc Trung Tâm Nghiên Cứu Chiến Tranh và Xã Hội tại đại học Southern Mississippi. Tại đại học, ông dạy về chiến tranh Việt nam và đã đích thân đưa các sinh viên của ông viếng thăm Việt Nam để tìm hiểu chiến trường của hơn 30 năm trước. Ông Wiest kể lại rằng tại Việt Nam, ông đã tình cờ gặp bác Phạm Văn Đính, một người từng là Trung Tá Trung Đoàn Trưởng của Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa, đã đầu hàng cộng quân trong trận "mùa hè đỏ lửa" năm 1972 tại Quảng Trị. Trước khi phải đầu hàng, bác Đính từng được đại tướng Abrams -tư lệnh Mỹ tại VN- trao tặng nhiều huy chương cao quý của quân lực Mỹ. Đơn vị của bác Đính từng lập chiến công lớn tại nhiều chiến trường, từ trận đánh nổi tiếng Hambuger Hill (Đồi Thịt Băm, đã được dựng thành phim) tới trận Mậu Thân tại Huế.

"Tôi thấy ông ta đúng là một bí ẩn phải tìm hiểu," tác giả Andrew West kể rằng ông đã vận động mời được bác Đính từ Việt Nam sang Hoa Kỳ để trả lời phỏng vấn và chuyện trò đầy đủ hơn; đồng thời ông cũng đi hỏi rất nhiều người về bác Đính. "Tất cả đều bảo tôi nếu muốn hiểu rõ hơn về câu chuyện của Đính thì phải tìm cho ra một người tên Trần Ngọc Huế." Họ là đồng đội của nhau, từng chiến đấu bên nhau, nhưng kết thúc cuộc đời binh nghiệp khác nhau.

Tác giả Anne Khánh Vân và khoa học gia Dương Nguyệt Ánh.

Tác giả Andrew Wiest đã tìm bằng được bác Huế, phỏng vấn thêm hàng chục nhân chứng liên hệ, và bỏ ra 7 năm dài để hoàn tất tác phẩm "Vietnam’s Forgotten Army". Bìa cuốn sách có hình hai sĩ quan VNCH đứng bên nhau cùng nhận huân chương Mỹ do Tướng Abrams gắn thêm trên ngực áo đã mang đầy huân chương chiến công. Hai người ấy là bác Trần Ngọc Huế và Phạm Văn Đính, một người là anh hùng, một người là phản bội. Bác Huế đang sống tại Virginia; còn bác Đính thì sau khi thăm Hoa Kỳ, trở về Việt Nam và qua đời.

Buổi ra mắt sách và chuyện trò qua thứ tự nhiều mục, nhưng Khánh-Vân nhớ nhất khi người đồng đội Mỹ của bác Trần Ngọc Huế, cựu trung tá David Wiseman, kể lại những kỷ niệm cũ.

Trong cuộc hành quân Lam Sơn 719, Hạ Lào, 1971, sau khi Trung Đoàn trưởng Trần Ngọc Huế bị trọng thương, trung đoàn biệt kích Hắc Báo của bác đã bị bao vây. Để không gây cản trở cho đồng đội trên đường rút lui, bác Huế đã ra lệnh đồng đội hãy để bác lại một mình ở trận địa. Bác Huế bị bắt làm tù binh và mất tích. D. Wiseman sau đó đã về Mỹ và làm việc trong Tổng Hành Dinh Thủy Quân Lục Chiến Hoa Kỳ. Mọi người cứ nghĩ bác Huế đã chết nhưng người đồng đội D.Wiseman này thì không tin như vậy. Vì luôn nhớ lời đã hứa với bác Huế sẽ giúp đỡ gia đình bác Huế nếu bác có mệnh hệ gì nên ông đã miệt mài dò tìm tung tích bác Huế, kể cả sau khi Saigon thất thủ 1975. Ông cứ mang hình bác Huế đến hỏi khắp các gia đình thuyền nhân và cựu quân nhân Việt Nam trong nước Mỹ, nhất là vùng Virginia...

Ròng rã gần 20 năm... giờ "linh" cuối cùng đã đến. Tháng 7, 1990, ông Wiseman dự một dạ tiệc dành cho Gia Đình Tù Nhân Chính Trị. Trong buổi tiệc, khi tấm ảnh bác Huế được chuyền đi từng bàn thì một cựu tù nhân, ông Ngô Đức Ấm -anh họ của bác Huế gái- đã nhận ra bác Huế và xác nhận với ông Wiseman rằng bác Huế bị tù 13 năm và đã được thả; hiện đang cư ngụ tại Saigon.

Bác Huế vô cùng xúc động khi nhận được thư của người đồng đội Mỹ. Ông Wiseman vẫn nhớ những thói quen cũ của bạn; ông hỏi trong thư viết cho bác Huế, "Ông còn hút thuốc Salem như trước không? Ông cần gì?" - Bác Huế trả lời: "Tôi chỉ cần tự do!"

Cựu trung tá Wiseman, sau đó đã huy động nhiều bạn bè, tiến hành làm thủ tục HO giúp mang bác Huế cùng gia đình sang Mỹ. Trong suốt thời gian chờ đợi được sang Mỹ, hàng tháng ông Wiseman đã lén lút gửi về cho bác Huế 100 đô để giúp bác sinh sống và làm giấy tờ. Hơn một năm sau, gia đình bác Huế lên máy bay sang Hoa Thịnh Đốn. Ông Wiseman đến thăm, một tay xách bao gạo, tay kia bao nước mắm...

Bác Huế đã mượn của State Department $4,000 đô để mua vé máy bay cho gia đình sang Hoa Kỳ. Không đầy một năm sau, gia đình bác Huế đã đi làm và hoàn lại $4,000 cho State Department. Năm 1992, bác Huế và gia đình đã được người Chỉ Huy Trưởng Thủy Quân Lục Chiến Hoa Kỳ mời đến trong buổi lễ phục hồi 2 huy chương US Bronze và US Silver Star - Silver Star là huy chương cao quý nhất mà chính phủ Hoa Kỳ có thể trao tặng cho một người ngoại quốc.

Khánh-Vân nhìn bác Huế và người đồng đội Mỹ đứng bên nhau kể chuyện cũ mà lòng không khỏi xúc động. Những người đồng đội khác màu da, khác tiếng nói này thương quý và tương trợ nhau như anh em vì họ có cùng một lý tưởng và đã anh dũng chiến đấu, sống chết cho lý tưởng ấy.

Cầm cuốn sách trong tay, Khánh-Vân đọc lời tựa sách do Thượng Nghị Sĩ Jim Webb viết, "Câu chuyện của Trần Ngọc Huế và Phạm Văn Đính không là những câu chuyện dễ cảm nhận. Một người đã trả giá đắt cho lòng trung thành nhưng lòng luôn thanh thản về danh dự; người kia, ngược lại đã chọn con đường ít đau đớn hơn, nhưng lại phải đối diện với hồi cuối phức tạp."

Từng là một Thuỷ Quân Lục Chiến trong chiến tranh Việt Nam, Thượng nghị sĩ Jim Webb có nhiều bạn chiến đấu người Việt. Năm 1991, sau khi từ Việt Nam trở về, ông đã viết cho The New York Times "Our Saigon Friends Still Need Help" (By James Webb; Published: April 29, 1991, Kỷ niệm 30 tháng Tư 1991) và là một trong những ân nhân của chương trình HO. Tôi nhớ anh Lê Q. Tùy, người bạn thân gần với Thượng nghị sĩ, đã có lần kể với tôi như vậy.

TNS Jim Webb cũng là người đã ký thư can thiệp với Toà Lãnh Sự Mỹ ở Saigon, giúp Khánh-Vân trong 10 ngày có thể làm xong thủ tục đưa được ba má từ Saigon sang Hoa Kỳ để kịp dự họp mặt Viết Về Nước Mỹ tháng 8 năm 2007. Trong buổi ra mắt sách, Khánh-Vân đã có dịp được cám ơn ông khi trò chuyện. Thật bất ngờ khi thấy vị Thượng Nghị Sĩ nguyên Bộ Trưởng Hải Quân, nhà văn, đạo diễn danh tiếng của nước Mỹ, không chỉ nói giỏi tiếng Việt mà còn biết... xem tướng. Ngay khi thấy Khánh-Vân tới chào, ông hỏi:

"Gia đình cô có phải gốc bắc 54 không... vì khuôn mặt cô có nét người bắc?" TNS Jim Webb vừa nói bằng tiếng Việt, vừa đưa tay lên diễn tả khuôn mặt.

Khánh-Vân thưa với ông rằng mình có mẹ là bắc kỳ 54 và ba là nam kỳ.

Nếu "nửa Nam nửa Bắc" như Khánh-Vân mà khuôn mặt lộ nhiều nét bắc kỳ hơn thì rõ ràng "gen" bắc kỳ hơi... trội. Chuyện này mà kể lại cho cho ông ngoại... bắc kỳ di cư của mình nghe, chắc ông ngạc nhiên lắm. Khánh-Vân nghĩ, và nhớ ông ngoại…

*

Sau khi đã rời khỏi buổi ra mắt sách, hình ảnh ông ngoại, khuôn mặt ông, vóc dáng ông, cùng mấy chữ "Anh hùng và phản bội" trong tựa đề cuốn sách, không hiểu sao vẫn theo Khánh-Vân mãi.

Trước hết, xin sơ lược về ông ngoại bắc kỳ di cư của Khánh-Vân.
Bỏ cả nhà cửa quê hương, di cư vào tận miền nam để lánh nạn mà lánh cũng không nổi. Đó là lời than của ông ngoại mà Khánh-Vân thường nghe từ nhỏ. Cái nạn mà ông ngoại muốn lánh là nạn cộng sản đang độc quyền cai trị cả nước theo kiểu của họ. Khi khôn lớn hơn, Khánh-Vân hiểu thêm vậy.

Trong số con cháu ông bà ngoại, có 4 người chết vì Cộng sản; những người còn sống sót thì đều đã ít nhiều ngồi tù. Có lần Khánh-Vân hỏi mẹ, "Tại sao ông ngoại chửi Cộng sản hoài vậy? Con có cảm tưởng ông ngoại đau cái gì dữ lắm..." Nghe mẹ kể lại những chuyện từ đời xửa đời xưa, Khánh-Vân mới phần nào hiểu thêm về ông ngoại của mình. Trước khi căm thù cộng sản, chính ông từng hoạt động với họ.

Đó là chuyện từ cái thời của "ba ngày lễ lớn", mà như bọn học trò cùng trang lứa tại Saigon sau 1975, Khánh-Vân từng phải học thuộc lòng. Đại khái, theo sử sách cộng sản, đó là ngày cách mạng tháng Tám, 19-8, ngày Việt Minh dành được chính quyền; tiếp theo là mùng 2 tháng 9 năm 1945, ngày "Bác Hồ" tuyên bố thành lập nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà; rồi tới ngày toàn quốc kháng chiến, ngày bùng nổ cuộc chiến tranh Pháp-Việt.

Vào cái thời xa xưa kể trên, vì thiết tha với viễn ảnh một nước Việt Nam Độc Lập Tự Do Hạnh Phúc, ông ngoại đã hoạt động rất gắn bó với phía Việt Minh. Công việc của ông lúc ấy là trông coi thuốc men trong ngành quân y Pháp. Nhờ vị trí này, ông đã tìm mọi cách gom "thuốc tây" –thuốc men của Pháp- để chuyển ra chiến khu tiếp tế cho Việt Minh. Thuốc men trong bệnh viện thường xuyên được thay thế mỗi khi gần hết "đát". Vì trong nghề, ông biết số thuốc này vẫn còn hiệu nghiệm cả một năm sau ngày hạn. Thay vì phải huỷ thuốc, ông kín đáo gom lại. Số thuốc này được gửi giúp các anh em Việt minh đau bệnh trong rừng núi.

Trong vài năm cuối cuộc chiến, chính phủ kháng chiến của Việt Minh dần lộ diện là cộng sản, thi hành nhiều biện pháp tàn bạo. Hàng loạt sự việc không ngờ đã xảy ra và gia đình người thân của ông ngoại Khánh-Vân bị Việt Minh đối xử tồi tệ: đốt nhà, bắt người và chôn sống… Ông ngoại bắt đầu hiểu bộ mặt thật của Cộng Sản và căm thù từ đó.

Là dân miền Nam từng phải qua thời trung học dưới chế độ cộng sản, Khánh-Vân vốn dị ứng với hai tiếng "anh hùng." Nào "chủ nghĩa anh hùng cách mạng," nào "bộ đội anh hùng," "nhân dân anh hùng," nào "ra ngõ gặp anh hùng, vào nhà gặp dũng sĩ…" Mọi loa đài sách báo cứ thế mà ra rả suốt ngày, nghe tới phát ớn. Vậy mà không hiểu sao khi dự buổi ra mắt sách "Vietnam's Forgotten Army - Heroism and Betrayal in ARVN", mấy tiếng "anh hùng và phản bội" tự nhiên thấy sống động trở lại. Và khi nhớ ông ngoại, Khánh-Vân bỗng thấy mình muốn hỏi: Ông ngoại thân yêu của con, ông là anh hùng hay là kẻ phản bội?

Ông ngoại đã làm việc trong quân y viện Pháp để thu gom thuốc tây tiếp tế cho Việt Minh. Nhìn từ phía người Pháp, việc làm của ông là phản bội. Nhìn từ phía Việt Minh, việc làm của ông là anh hùng. Vậy là cùng một người, một việc, có thể vừa là anh hùng, vừa là kẻ bội phản, tuỳ theo cách nhìn từ hai phía khác nhau.

Ông đã từng cùng hoạt động với Việt Minh, từng là anh hùng theo cách nhìn của họ, nhưng rồi chính ông cũng đã rời bỏ họ. Khi Việt Minh chiếm miền Bắc, ông phải bỏ quê hương, mang cả gia đình di cư vào Nam và đã lên án "bọn Cộng Sản chỉ vắt chanh bỏ vỏ, không từ một thủ đoạn tàn ác nào để đạt được mục đích." Như vậy thì với cả hai phía, ông ngoại Khánh-Vân đều có thể vừa là anh hùng, vừa là kẻ bội phản.

Nhưng nếu câu hỏi "anh hùng hay phản bội" có thể đặt ra với ông ngoại bắc kỳ di cư của Khánh-Vân, tại sao lại không thể đặt ra cho Việt Minh Cộng Sản?

Hãy đối chiếu danh nghĩa, lời nói và việc làm. Từ 1945, họ gọi tên nước là "Việt Nam dân chủ cộng hòa" thêm cái đuôi dài thoòng "Độc lập tự do hạnh phúc." Từ 1975, họ đổi tên nước là "Cộng Hoà Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam." Thực tế trước cũng như sau, chỉ thấy một chế độ độc đảng, bầu cử kiểu đảng cử dân bầu, quốc hội dơ tay theo lệnh Đảng, toà án tuyên án theo lệnh Đảng. Quan chức bố uan chức con đều thành tư bản đỏ. Dân Saigon đang bàn tán vụ “cậu ấm đỏ” của một vị lãnh đạo mua trọn khu thương mại lớn với giá nửa tỷ đô la Mỹ. Cả guồng máy kinh tế chạy kiểu tư bản thời kỳ còn hỗn mang. Vậy là đối với những danh xưng mà chính họ tự nhận, họ là anh hùng hay phản bội?

Đảng cộng sản luôn tự xưng là Đảng của giai cấp công nhân, nông dân.

Công nhân trong nước đang bị những chủ hãng Đại Hàn, Đài Loan đối xử tàn bạo, đánh đập, mắng chửi. Khi phải đình công, kêu gọi sự can thiệp... họ không những không được nhận bất kỳ sự bênh vực nào mà còn bị nhà nước cho công an đàn áp những người công nhân biểu tình này.

Với nhà nước cộng sản, công nhân thực tế chỉ là một món hàng rẻ mạt để chiêu dụ đầu tư ngoài quốc, hoặc để "xuất khẩu lao động." Cả trăm ngàn công nhân nam nữ đã được xuất khẩu bừa bãi, sống chết mặc bay tiền thầy bỏ túi. Đâu rồi, cái đảng của công nhân?
Công nhân đã vậy, nông dân ra sao? Trong thời gian qua, bà con cô bác từ nhiều tỉnh thành như Bến Tre, Long An, Đồng Tháp, Bình Thuận, Bình Phuớc, Tiền Giang, An Giang... và ngay chính các quận trong Saigon, thường xuyên vô Saigon, ra Hà Nội khiếu kiện đất đai. Họ dựng các mái che nắng, giăng cao các biểu ngữ tỏ rõ sự phẫn nộ do bị áp bức, cưỡng chế, chiếm đoạt đất đai, nhà cửa... Tiếng kêu của họ, kêu hoài... không thấu... Hình ảnh những kỳ biểu tình này được phổ biến rộng rãi trên nhiều trang web.

"Đất đai ruộng vườn của chúng tôi bị ‘ép mua’ với giá không đủ làm lại chuồng bò..." - Nhiều bà con nông dân nằm lê lết ở góc đường Hoàng Văn Thụ và Hồ Văn Huê, đường đi từ phía sân bay Tân Sơn Nhất ra huớng Phú Nhuận, đã than thở như thế trong kỳ biểu tình hồi tháng 7 năm 2007 vừa qua. Nhiều người cho biết họ thuộc gia đình cách mạng, thương binh liệt sĩ; trong thời chiến họ từng là những bà mẹ lội núi băng rừng mang thức ăn cho chính những cấp lãnh đạo bây giờ. Vậy mà "các ông ấy đành lòng đối xử với chúng tôi như thế."

Các ông mà những người nông dân này nhắc đến, có bao giờ tự hỏi họ là anh hùng hay phản bội?

Sách vở cộng sản thường ca là Đảng ta dương cao ngọn cờ độc lập dân tộc. Đánh Tây, đánh Mỹ, hai triệu người chết cũng chỉ vì hai tiếng độc lập. Lần đầu tiên trong lịch sử đất nước, Ải Nam Quan, Bản Giốc đã thành đất Trung Quốc, vùng biển Trường Sa đã bị Trung Quốc công khai sát nhập vào quận Nam Sa. Thanh niên sinh viên biểu tình phản đối thì bị công an dẹp. Tệ đến mức có ông làm quan truyền thông tới chức Tổng Biên Tập mà chỉ vì đăng bài viết bảo vệ chủ quyền Trường Sa mà mất chức luôn.

Ngọn cờ độc lập của Đảng nay ở đâu? Anh hùng hay phản bội?

*

Tác giả sách "Vietnam’s Fogotten Army", ông Adrew Wiest thuộc lớp tuổi không can dự gì tới chiến tranh Việt Nam. Khánh-Vân cũng vậy. Nhưng giống mà cũng khác. Ông Wiest là người Mỹ, Việt Nam dù chiến tranh hay hoà bình, bất quá với ông chỉ là một đề tài... nghiên cứu. Là người Việt, dù sống bên Tây hay bên Mỹ, Việt Nam đối với Khánh-Vân vĩnh viễn là quê hương. Khánh-Vân không thể bình tâm "nghiên cứu" nó như một đề tài, mà luôn hướng về nó, với biết bao thương nhớ, lo âu.

Sau buổi ra mắt sách của ông Wiest, tôi đã có dịp chuyện trò với chị Dương Nguyệt Ánh, nhà khoa học của lục quân Hoa Kỳ mà tôi rất ngưỡng mộ. Hai chị em ngồi trước những hàng ghế trống trong hội trường, chị nói, "Cái quan trọng là mình đừng lệ thuộc vào ai." Câu nói của chị, cũng như cái tựa đề sách "Anh hùng và phản bội", lại lập tức làm Khánh-Vân nghĩ tới Việt Nam.

Ôi, cái đất nước thân thương trong tay một chế độ lừa bịp. Hơn nửa thế kỷ rồi, từ thời ông ngoại bắc kỳ di cư của tôi, nhiều thế hệ đã bị đánh thuốc độc bởi thứ chủ nghĩa kì dị tự xưng là khoa học. Biết đến bao giờ Việt Nam mới thật sự mạnh giỏi? Biết đến bao giờ người Việt mới có thể thật sự tự hào về đất nước của mình?

Biết đến bao giờ?


Anne Khánh Vân

Saturday, September 1, 2007

Destiny With America


(DUYÊN NỢ VỚI NƯỚC MỸ)
By Anne Khanh Van

***

When my father’s mother was still alive, she often told stories from "once upon a time" to us. Besides fairy tales, legends of wizards and witches, my grandmother also recounted real life stories. Her narrations were mesmerizing, so every time she began a new tale, my siblings and I always competed to get the closest seat to my grandmother so that we could hear clearly every single word from her soft and soothing voice.

One day, while telling stories, my grandmother also opened an album to show us. It was a family album from the youth of my father and his siblings. Upon seeing my father’s photograph, my youngest brother shouted, “Oh, there’s my picture!”

My grandmother rubbed his head and smiled, “That is your father’s picture, not yours! This photo was taken when your father was six years old, older than you are right now!”

Having seen our father’s photo as a child, my siblings and I could see our youngest brother’s indistinguishable resemblance to our dad. No wonder when he saw the snapshot, he thought it was his own image.

To avoid further “wrong recognitions,” between turning the pages of the album, my grandmother slowly informed us who the people in the photographs were, where the picture was taken, and their age at that time. Upon arrival in front of a picture with a burned corner, my grandmother stopped and became silent. She made all of us very nervous and anxious, because the people standing next to my father in the photo did not have any resemblance to being Vietnamese. They seemed very pleasant. They also hugged my father in their arms as if they loved him very much.

Grandma began a new and different story.

“This is the only picture I was able to keep of them. They are your father’s foster parents. They are Americans.”

All of us gasped at the same time, echoed an “Oh,” and then asked my grandmother, “Um, did our father really have foster parents who are Americans, Grandma?”

“Yes… Your grandfather passed away very early when your father was only three years old. Observing that I worked by myself, sewing diligently to raise five children, one of my American regular customers introduced me to an American association. This organization had a program to adopt Vietnamese children. In the beginning, I did not agree, because I accepted being poor and miserable, and I would never give away my children to anyone. However, people from the association explained to me that this program placed importance on supporting the family, not on taking your children away from you once adopted. For that reason I felt safe and agreed. After that, I took the whole family to take photographs and proceed with the necessary documents.

When an American couple saw our profile and pictures of my children, they only picked your father from the five siblings as their foster child. Every month, they sent money to pay for school and everything that was necessary for your father. They came to Vietnam a few times; your father had a chance to know them. They loved your father very much, thus promised to sponsor him to the United States to attend college or whenever he wished to visit. Because of their love for your father, your aunts and uncles also benefited. They also received good education.”

At this point of my grandmother’s story, my siblings and I began to marvel. In our minds, we suddenly felt proud and happy to be our father’s children. We kept on thinking that my father must be very special, that was why the American people cared and loved him that much. Afterwards, we had a chance to ask our father about his foster parents, my dad only smiled gently and said, “I was not any more special than other people, but if that was true, then it was only by luck that I was a very little bit better than them.”

However, luck does not come often to one person in life! My father’s voice became sad, and his smile also began to fade away…

If counted, my father had missed opportunity to go to America at least five times; and the odds were virtually 100 percent every time!

The first setback was when my father finished high school. His foster parents were prepared to sponsor him to the United States for college. However, at the same time, my father fell in love deeply, and "they" refused to be apart. Instead of going to America, my father joined the Air Force, married the love of his life, and I was born a few years later.

The second setback was that burning exploding day known as Vietnam’s D-Day, April-30, 1975. Father worked at the airport, and he could have gotten on the plane by himself to leave the country, but he decided to stay. He went back to our family because by this time, Dad said he had given his heart to me, and I was just a newborn baby of six months old.

When Saigon fell and changed powers, my grandmother was worried about our family’s relationship with America so she burned all documents with any evidence of my father having foster parents; we then lost all contact. If we were able to maintain evidence that my father was a foster son to an American family, our family would have had an opportunity to go to America a long time ago.

Later, the HO program came into existence, but my father was missing a number of records, thus a little less than qualified! Seeing so many people go to America but not your own children, my grandmother was very disappointed, dismayed, and often blamed herself for destroying everything connected to the Americans. My grandmother thought doing so would avoid problems for her children, not expecting that her actions to protect them actually prevented them from opportunities for better lives.

My aunt made it to America and filed a petition for family reunion, thus sponsoring us to come to America. My grandmother, as the head of the family, was the primary name on the petition. Grandmother unexpectedly stopped breathing right in the Passport Office, just moments before receiving the passports.

My grandmother had a heart condition, and her extreme delight and happiness for us exploded my grandmother’s heart. She left all of us and “departed” alone.

I could not forget the dreadful images from that day. That summer morning, my father drove my grandmother to the external services agency on Nguyen Du Street to process paperwork for the family’s reunion trip. From the motorcycle, Grandmother kept turning her head back to look at us, while we still stood at the gate gazing at the silhouettes of my father and grandmother as they moved farther away. It was a joyful day, so everyone in our family was thrilled! We knew that once my grandmother and father returned, everyone would have passports, then visas the following week, and then possibly leave Vietnam within a month.

No one anticipated what was about to happen, when all of a sudden, a taxi stopped in front of our house. The taxi driver opened the door. My father sorrowfully carried my grandmother out of the car and wept, “Grandma has passed away!” We were frightened; we could not believe the truth, and cried, “Oh! Grandma, why did you have to die? Don’t die, Grandma! We don’t need to go to America. Just don’t die Grandma….”

Because Grandmother’s name was the primary one on the family reunion petition, my father did not get to go to America. Consequently, we did not get to go to America either. Father reasoned, “It probably means that our family is not destined to go to America.” If this was true, then there was no one less destined than me. I have missed a chance to go the United States more than 5 times.

When I was little, I often wondered why Vietnam constantly had enemies and wars, why our country was always dominated and conquered. I learned in school that "it is because Vietnam is a land that is rich in resources and situated at a good and convenient location." These were good reasons why Vietnam had always been a good “temptation” for other countries that already had much, but were still on the conquest for more.

Therefore, I philosophized that if every country were about the same size, with the same richness in resources, then citizens of each country would stay in their land. There would be no battles, no war, and no hatred? Though this is unrealistic, I still had another thought. If Vietnam is rich in resources and situated in a good and convenient geographic location, if our country will continue to be a temptation for more powerful nations, why citizens of Vietnam are not able to live in and cultivate their land, but they are displaced everywhere in the world? Everyday, there are more and more people hoping to leave our homeland to obtain a better future elsewhere.

I was not even ten years old yet when I first got on a boat to escape Vietnam. I just followed my uncles and aunts, without comprehending why I had to leave my parents. Neither did I know where exactly I was going. I only knew that it was time to pack and accompany my uncles and aunts down the boat to leave in the night, with faith and hope that out there will be a new dawn. In the midst of tired chasing, sounds of gunfire, facing death, and a failed attempt to escape, I matured from a little girl of nearly ten into an “older” person, who believed that she had gradually begun to understand many other profound matters.

What was it in our country that gave so many normal people extraordinary strength to overcome so much distress and anxiety? They were willing to get on a boat and leave their kin, their homeland, and the land of their ancestors. What power had forced them to risk that much, especially since they had no way of knowing what was waiting for them? Would they live or die? Would they succeed or fail? Would they find freedom or imprisonment?

As I grew older, I became more empathetic to the silent sorrow in my father’s heart. I knew that Father was sad, disappointed and regretful when his family, especially his children, no longer had hope of reaping the benefits of his opportunities for brighter futures. The pressures of daily living and existence drove the thoughts of leaving Vietnam far from the minds of my parents. However, I still nurtured such notions in my mind.

I truly believed that there must be a reason that was powerful enough to make people daring and brave, as I witnessed with my own eyes on every attempt to escape. I want to also “arrive on the other side of the ocean” so that I could figure out why there were so many people who had dared to gamble with fate in order to transform their lives. But how could I leave when every possible opportunity continued to evaporate in front of my eyes?

Ever since I was young, I had often been told that I might have a chance to study abroad if I were a good student. Even though I was not very clear on what studying abroad really meant and where I’d be allowed to go, I had already silently started wishing.

I still remember the time when I returned from the unsuccessful escape attempt by boat. Our family was utterly broke. My mother had to work tirelessly, but there were still days when we had to sell our old clothing to feed ourselves. At one point, I almost had to give up attending school, but I begged my mother, “I only need to eat one meal a day, and I only need two sets of clothes. I can also sell lottery tickets after school, and I will stay up until 1, 2, or 3 am to help you, but I don’t want to give up school.”

Attending school became a privilege, and it seemed as if I was the only one who understood why I needed to study well. I figured that I could starve for a few days while our family was financially strapped and still not die. However, if I were starved of words and knowledge, then I would always be hungry throughout life, and to me, this was death. For this reason, I tried my best to study as well as I could. I hoped one day to become a light, although a small one, to rekindle and somehow warm the heart of my less-than-fortunate father. Someday, I would turn into reality the wish that my father thought was never to be an opportunity again.

From this point on, education became the "vehicle" that would give me an opportunity to leave Vietnam.

I seized such an opportunity fifteen years ago, when I left my family. I arrived in France all by myself, but I was happy to realize my father’s wish for us to leave Vietnam. Then days passed, and I became more mature while faced with a life of freedom and civilization of the West. I had a chance to observe, evaluate and compare the two cultures in my visits back to Vietnam. I slowly began to understand the meaning of the words “better future” that I had heard so often.

After a period of time of studying and working in France, everything unfamiliar gradually became familiar, and even friendly. Once I grew to become fond of everything, I often thought that, "this is where I will settle and grow roots."

As I grew more accustomed to living with the French, I noticed that they were not very fond of America. They usually criticized Americans as being too materialistic and too capitalistic. As a result of living in France and getting acquainted with the French way of life, I was influenced by their opinions. I was proud to be living in France, proud to have French citizenship, proud to speak French and proud to be able to learn and explore the French culture. Even though my family had a "history" with and relationships in America, I no longer see going to America as a necessity. I could go on vacation anywhere, but I often hesitated at the thought of visiting the United States, even just…to know. However, one question remained (more questions again!): "Even though the French does not like America, why is America still the place where so many people from many countries still wish to live in the most?" At last, I finally decided to take a trip to the United States to get to know America, to understand more about the Vietnamese people living in America and to answer many questions prior to setting my roots in France.

Thus, my first trip to America…

I will always remember the day I arrived at the U.S. Capitol. Looking at that white building, its magnificence, its reflection showing on the flat surface of the lake, I abruptly felt a peculiar longing sentiment. Something inside me had been awakened back to life. I missed my father; and I missed that photo with the burned corner that my grandmother had shown us long ago; I missed those Americans in the picture who had adopted my father as their foster child; and I sorely missed my petite, lovely, special grandmother, a widow at the age of thirty-three, who sacrificed everything for her family.

I silently spoke with my grandmother, “Grandma! I am now in America, the land that we tried so many times to run to, the land with a family whom you said you were indebted to. Grandma, where are my father’s foster parents? Please guide me so that I can find them and tell them, ‘Dear foster Grandpa and Grandma, I am the daughter of your long lost foster child.’ Grandma, do you think that they will also love me? Will they recognize me? After all, I have a face that is similar to the little boy that they had picked as their child!”

I suddenly recalled my father’s words from a long time ago, “I hope one day to put my feet on American soil and to arrive in Washington D.C. I will say thank you, America!”

At that moment, I whispered to my father on the other side of the ocean, “Dad, you will come. I cannot thank America for you. You have to come here, and personally give your own thanks!”

After two weeks of traveling from coast to coast in the United States, I returned to France. I seemed to have given my heart to the American sky. For reasons I couldn't explain or even understand, I was compelled to return to the United States. The US was now so different from other countries that I had visited in my travels.

At the time, my life in France was established. I planned to sponsor my family to France to live with me. Surprisingly, my plans changed because I was no longer convinced that I would now be settled in France permanently. Once again, my father’s hopes of leaving Vietnam had been disappointed.

I traveled to the United States several times. On the last visit, whether it was by luck or destiny, I found a job and authorization for residence after much hardship.

I was very unhappy with my early days of living in the US. To be honest, at first I did not like the American lifestyle at all. I compared everything to France and was a harsh critic. I criticized American cuisine because almost everything was “fast food.” I disapproved of the American clothes and shoes for lack of fashion. Even the fragrance of perfume in the US seemed stronger and heavier.

Everyone in the US was constantly racing against time. A person may work two or three jobs, always working, working, and working. It was difficult to have time to think of friends, family, and relationships. When I lived in France, I worked for the government, thus I only worked 35 hours per week instead of the US norm of 40 hours. Every year, I had almost 7 weeks of vacation. I was paid salary for thirteen and a half months each year. Was that not a better life? My friends in France all told me that I must be very crazy to leave everything I had built there to move to the US. I did not know how to respond at that time, so I blamed it on “destiny.”

Oh how things change! Now that I have adapted to American life, I consider French life too leisured. France is ideal for sightseeing, vacationing, resting, relaxing, dreaming, and for falling in love. However, the US is the ideal place to work, to carry out ambitions, to compete, to advance, and to be richer. Now, my questions about life in the US seem easily answered. Not everyone is tempted by America because it is rich and powerful, but because it is truly a free and democratic nation. Also, the opportunities are abundant for those with ambition, to advance and go further in all areas.

Having witnessed the accomplishments of Vietnamese-Americans, I am proud to have Vietnamese blood coursing through my body. The Vietnamese have proven to the world that we are intelligent, enduring, brave, ambitious for advancement, and resilient in the face of difficulties. Furthermore, we maintain an important characteristic, and that is our richness in affection and loyalty, remembering to focus on our loved ones and those around us.

Life in America could be somewhat “materialistic and machine-dependent” as the French have often pointed out, but it really depends on how one balances.

Every day, many Hispanics still find ways to cross the border to the US, knowing the many dangers such as fences, guards, and the threat of dying from thirst on the way to cross the border. The Cubans did not hesitate, did not fret over perils on the ocean, they continued to create tiny boats to escape to America. There are still merchant ships from China with cabins that, upon discovery, carry hundreds of people yearning for the “American life.” White Europeans, black Europeans, Africans, South Americans and many other Asians that I know were sad, hopeless, concerned whenever their paperwork expired and they had to return home because they wanted to live in America. The homelands of these people, like Vietnam, no longer had wars, and were not too poor, yet they still looked for ways to leave. Did they leave to find something that they were missing, that they still did not have, did not own?

Now that I am a US citizen, I am more confident in claiming that I have destiny with and owe a debt to this country! My father had American foster parents, who opened up their hearts, and adopted him as their foster child. They fed him and provided him with an opportunity for an education. Today, America continues to open its arms in giving me an opportunity to realize my father’s and my own dreams and wishes. I want to thank America and also want to thank France, for being the bridge that had connected me from the land of my father’s birth mother to the land of his foster mother.

Dear Dad, our family is not really that ill-fated in America. Even though our journey has been very long and filled with obstacles, challenges and loss, I am waiting for the day to welcome you to the country of your foster parents so that you can personally thank America.

Anne Khánh Vân

Sunday, October 15, 2006

Privacy: Quyền Riêng-Tư "- Giữa “Ta" và "Tây"

Anne Khánh Vân


*
Sáng nay khi vừa đến bàn làm việc, một đồng nghiệp người Việt của tôi đã tỉ tê tâm sự:

- Thằng David nhà chị càng ngày càng khó dạy em ơi! Tối qua, chị vừa vào phòng nó, chưa kịp nói với nó những điều muốn nói thì nó đã la cho chị một trận: "Sao mẹ vào phòng con mà không gõ cửa? Con có bao giờ tự động vào phòng ba mẹ như thế không? Con đang làm một việc riêng, không muốn bị quấy rầy thình lình như vậy!" - Nghe nó ào ào nạt nộ mà chị phát nổi nóng lên, nhưng nghĩ lại thì... nó nói cũng đúng. Chị cũng vô ý, thường tỉnh bơ đi vô phòng nó mà không hề gõ cửa. Chắc cậu nhỏ bực mình chị từ lâu rồi. Thế là chị đã ráng dằn "cục nóng" của mình lại và từ tốn nói: "Mẹ là mẹ của con, mẹ có thể vào phòng con khi mẹ cần chứ, mẹ con mình đâu có gì phải giữ bí mật."   Tưởng nói thế là xong ai dè nó còn hăng hơn: "Mẹ là mẹ của con, đúng, nhưng đâu có nghĩa mẹ muốn gì thì cứ làm nấy. Thí dụ con cũng thình lình vào phòng ba mẹ khi ba mẹ đang bận việc không muốn có ai vào quấy rầy thì ba mẹ sẽ làm sao?"   Thấy không khí bắt đầu căng và chị cũng hết lý nên xin lỗi nó đóng cửa đi ra. Em coi, nó chỉ mới mười bẩy tuổi hơn, con cái sanh bên này là vậy, tụi nó cứ chơi với Mỹ nên càng ngày càng có cách hành xử của Mỹ, rồi cứ hở một chút là so sánh: "Thằng John bạn con nhà nó thế này, con Sylvia bạn con nhà nó thế kia..." Mai mốt nó mà lớn hơn một chút nữa thì chắc là nó sẽ giảng lại "moral" cho mình mà không hề do dự. Chị luôn thích con gái hơn là vì vậy. Chúng ngoan hơn, biết nghe lời hơn, và chắc chắn sẽ không dám cãi cha cãi mẹ như thế. Con trai tụi nó lì và khó nói gì đâu, nhất là đến cái tuổi mười sáu, mười bảy này.

- Con nào chắc cũng vậy thôi chị à! Em thấy David nó "lý sự" cũng đâu có... hoàn toàn sai.   Tôi vừa khe khẽ cười vừa "thủng thẳng" trả lời chị. - Mười bảy tuổi hơn thì coi như mười tám rồi còn gì, tuổi ta mình thì đã mười chín. Hồi xưa ông ngoại em mười tám tuổi là đã có bà ngoại em rồi đó chứ bộ. Chị tập coi David như một người đàn ông đi là vừa rồi. Nó đã đến cái tuổi muốn được đối xử như một người lớn chứ không phải như một đứa con nít. Mình không còn có thể so sánh tụi nhỏ bên này với cái thời của mình ngày xưa bên Việt Nam được nữa đâu.

Chị đồng nghiệp này, tôi gọi chị bằng "Chị" vì chị thích thế hơn, nhưng chị bằng đúng tuổi mẹ tôi. Chị lập gia đình và có con muộn nên con trai chị thua tôi cũng gần 17 tuổi. Chị thường "phong" cho tôi chiếc ghế "trọng tài" mỗi khi mẹ con chị có điều bất hòa hoặc hiểu lầm nhau, bởi chị nghĩ số tuổi của tôi nằm gần khoảng giữa độ tuổi của hai mẹ con chị và tôi cũng là "người ngoài cuộc" nên sẽ có cái nhìn công bằng, khách quan hơn. 

Thật vậy, những khi chị "có chuyện" như câu chuyện tương tự sáng nay, lần nào nghe chị kể chuyện tôi cũng... lúc thì đặt mình vào vị trí của chị, lúc thì đặt mình vào vị trí của đứa con trai để ít nhiều hiểu được tâm trạng của họ; và theo tôi nhận thấy thì nguyên nhận khiến hai mẹ con chị thường xuyên tức giận có lẽ là vì thiếu sự cảm thông và chấp nhận lẫn nhau giữa hai thế hệ không sinh ra và lớn lên trong cùng một xã hội và môi trường. 

*

Không thể phủ nhận rằng trong số trẻ con Mỹ, có một số trẻ có những thói quen mà đối với người Việt thì có lẽ "không chấp nhận được". Chúng có thể cãi lại cha mẹ một cách tự nhiên khi bất đồng ý kiến chứ không "giữ mồm giữ miệng," nhẹ nhàng chọn lời để nói, hoặc giữ im lặng; nhưng có những điều chúng cũng có thể đúng và có lý khi biện hộ cho bản thân, nhất là khi vấn đề có liên quan đến quyền-riêng-tư-cá-nhân của chúng. Tuy nhiên khi "quá" tôn trọng quyền-riêng-tư-cá-nhân của con trẻ thì tai hại cũng khó đo lường. Báo chí thường nhật vẫn thỉnh thoảng đăng những tin tức mà khi đọc xong ai cũng phải mở tròn mắt và thốt lên: "Thật vậy sao?" 

Vâng, thật vậy đấy! Chính vì được ngồi một mình yên ổn trong phòng, không ai nhìn thấy chúng đang làm gì, đang "đi" đâu qua chiếc máy computer, và nhất là không ai "dám" quấy rầy chúng thình lình... mà khi vô tình phát hiện được thì mới vở lẽ con mình đã thuộc một băng đảng nguy hiểm, đã nghiện ngập heroin, hoặc thường vào những site "cấm dưới vị thành niên", còn không thì lại hàng ngày ngồi "chat" với những nhân vật đã ngoài 50, 60 tuổi nhưng giả dạng thanh niên mới lớn vì họ đặc biệt "mê" những cô bé mới lớn... Thế là các cơ quan tình báo FBI tự dưng lại sinh thêm việc. Họ cũng "giả dạng" lại những cô gái 13, 14 tuổi này để làm "mồi" đi "săn" những nhân vật mà bên ngoài trông cũng có vẻ "bình thường" nhưng bên trong thì lại thật "bệnh hoạn".

Khi sống trong một xã hội với nhiều văn hóa khác biệt nhau và cũng tương đối phức tạp như một xã hội Mỹ, sẽ rất khó nếu muốn duy trì những thói quen "đặc sệt" hoặc "cứng ngắc" của một dân tộc, và cũng không dễ chút nào nếu không muốn "bị" ảnh hưởng những cái xấu, hoặc những phong tục, tập quán, thói quen khác. Trong những trường hợp này, nếu cha mẹ theo dỏi con cái một cách khéo léo và dùng quyền làm cha làm mẹ đối với chúng một cách "lịch sự" thì có lẽ cha mẹ sẽ dễ dàng hướng dẫn được con trẻ trong việc chọn lựa những gì nên ảnh hưởng, những gì nên noi theo, và những gì nên tránh, không bắt chước, để nên người...

*

Một cô bạn người Việt khác của tôi cũng thường than phiền về người mẹ, vì dù anh chị em cô ai cũng đã ngoài ba mươi, gần bốn mươi tuổi, thế nhưng mỗi khi có thư từ gửi về nhà, bất kể là hóa đơn hay thư tình,... người mẹ đều mở ra xem trước rồi mới đưa lại cho từng người trong nhà. Anh chị em cô rất giận và đã nhiều lần nói thẳng với người mẹ rằng họ không thích như thế nhưng người mẹ vẫn "chứng nào tật nấy". Dù biết các con không bằng lòng, bà vẫn chỉ trả lời: "Ngày xưa bà ngoại cũng luôn kiểm tra thư từ của mẹ như thế!" - Nhưng có lẽ cái thói quen, câu trả lời và cách "bảo vệ" con ấy của người mẹ không còn hợp thời và hợp lý nữa nên cuối cùng anh chị em cô đã dần dà dọn ra ở riêng vì không còn có thể chấp nhận và chịu đựng được nữa tính tình và sự độc đoán của người mẹ.

So với thời phong kiến thì con người (và đất nước) Việt Nam đã có nhiều thay đổi và tiến bộ; tuy nhiên vẫn còn những bậc cha mẹ vẫn giữ thói quen và quan niệm xưa cũ. Họ thường dùng quyền cha mẹ để áp đặt con cái vì cho rằng: "Áo mặc làm sao qua khỏi đầu!" Nhưng với kiểu cách độc tài như thế thì e rằng thành viên trong gia đình sẽ không chỉ không gắn bó với nhau mà những đứa con còn cần được uốn nắn khuyên bảo sẽ hư đốn mau hơn vì chúng sẽ không bao giờ muốn nghe và cố gắng làm hài lòng những người chúng "không ưa". 

 Viết đến đây tôi chợt nhớ một câu đã nghe được trong cuốn phim vừa xem hôm qua: "Được làm cha mẹ không phải là một cái quyền mà là một món quà."

*

Nhớ lại ngày xưa khi còn bé, nhà tôi tuy rộng và cũng có hai gian lầu nhưng anh chị em tôi chỉ có mỗi người một góc học tâp chứ không có được mỗi người một phòng riêng, vì dường như cách xây cất nhà cửa và sắp xếp phòng ốc của Việt Nam ngày xưa là như thế. Thời trẻ con thì chắc ai cũng có những điều tò mò, thắc mắc, muốn tìm hiểu, hoặc hoàn toàn không đồng ý với cha mẹ vì... "hình như là họ không hề hiểu mình", nhưng những điều ấy chỉ mãi là những "bí mật" không bao giờ dám nói ra với ai vì cứ sợ mình sẽ bị rầy la. Tôi cũng là một trẻ nhỏ với những "bí mật" như thế và tôi đã tìm cách "giải tỏa" những tâm sự của mình bằng cách viết nhật ký - người bạn đáng tin cậy nhất; nhưng tôi còn nhớ rõ rằng vì chỗ ngồi viết nhật ký không được kín đáo cho mấy do không có 4 bức tường che quanh, nên tôi cứ phải chờ đến tận khuya khi cả nhà ai cũng đi ngủ hết rồi thì mới mang "người bạn thân" ấy ra để "trò chuyện"; tuy vậy, dù đã giữ kỹ cuốn nhật ký như giữ một báu vật, tôi vẫn luôn lo sợ sẽ có ngày "kho báu" của mình bị phát hiện. 

Nói tóm lại, tôi không nhớ rằng mình đã có những cảm giác an toàn cho những thứ gọi là "riêng-tư-cá-nhân". Về sau này, khi có dịp nghiên cứu, đi sâu vào những vấn đề tâm lý, tôi mới biết những tình trạng như thế thường có ảnh hưởng lâu dài và không tốt đến tâm lý và tính cách của con trẻ khi lớn lên. Những người trưởng thành này sẽ có khuynh hướng chịu đựng mọi thứ, giữ kín mọi thứ, không thích đối thoại, thiếu niềm tin nơi người đối diện, trở nên trầm lặng, thụ động, chỉ thích an phận chứ và không dám đấu tranh, xông lên... 

Cũng may là khi lớn lên một chút, tôi đã rời khỏi Việt Nam và được sống và học tập trong một môi trường mà tôi luôn được khuyến khích: "Hãy phát biểu ý kiến!" "Hãy thong thả và tự nhiên nói rõ hơn suy nghĩ của mình!" "Nét mặt như đang còn thắc mắc một điều gì chưa được thuyết phục, hãy thổ lộ suy tư của mình đi, đừng lo sợ và giấu kín mọi thứ bên trong như thế!"... Vâng, chính nhờ vậy mà tôi đã chui ra được khỏi cái "vỏ ốc" của mình. Tôi đã cất cánh bay, rời khỏi những trang nhật ký nhỏ nhoi, tù túng. Tôi đã trở nên mạnh dạn hơn, tự tin hơn, cởi mở hơn, dễ hòa đồng và thích nghi hơn, và tôi cũng đã biết rõ hơn cách phải làm sao để người khác phải tôn trọng quyền phát biểu ý kiến của mình và lắng nghe những gì mình muốn nói. Tôi đã biết tạo ra cho mình một giá trị và điều ấy thật vô cùng quan trọng đối với tôi. Các chuyên gia tâm lý khuyên rằng, cha mẹ hãy tạo điều kiện cho con cái nhận thấy chúng được tôn trọng vì chúng có quyền-riêng-tư-cá-nhân của chúng, khi ấy chúng sẽ tự tin và thoải mái tâm sự, chia sẻ với cha mẹ những điều cần thiết mà không cần cha mẹ phải dò hỏi, điều tra. Hãy xem con mình như một người bạn!

*

Trở lại quá khứ mười mấy năm về trước, khi tôi vừa đến Pháp và vào lớp Toán-Logic, ngày được phát lại bài kiểm tra đầu tiên chính là lần đầu tiên trong đời tôi có dịp suy nghĩ và so sánh về vấn đề quyền-riêng-tư-cá-nhân giữa "Ta" và "Tây". 

Trước khi trả lại bài kiểm, thầy giáo đã nói: "Tôi sẽ chỉ gọi tên và thông báo số điểm của những ai được hơn 98 điểm để các bạn trong lớp vỗ tay hoan nghênh." Sau khi kêu tên một số người, những người còn lại, ông chỉ đến từng bàn, đưa lại bài kiểm tra cho họ với bề mặt có ghi điểm được úp xuống dưới. 

Vì đó là lớp học đầu tiên và mọi thứ lúc bấy giờ vẫn còn là mới lạ đối với tôi nên tôi thường quan sát những diễn biến xung quanh để không vô tình làm điều chi "khác người". Các bạn xung quanh, người nào khi nhận lại bài kiểm tra cũng đều he hé mở những tờ giấy ấy lên để xem điểm. Không người nào có thể nhìn thấy điểm của người nào. Lần ấy tôi được thầy kêu tên nên bài phát lại được mở lên ngay trước mặt, nhưng nếu tôi đã bị điểm 60 (là tệ lắm) thì dù khi phát thầy có úp bài xuống chắc tôi cũng lật ào bài kiểm tra lên để xem điểm chứ sẽ không hề biết phải xem "hi hí" như những bạn trong lớp. 

Khi sang Mỹ, tôi lại thấy các thầy cô giáo cũng có cách phát bài kiểm tra như thế. Lúc bấy giờ tôi mới ngỡ: "Chỉ có Việt Nam ta là khác người!" - Tôi nhớ ngày xưa khi đi học, mỗi lần có bài kiểm tra được phát ra, thầy cô giáo ít khi nào đưa lại bài kiểm tra đến tay từng học trò mà thường là một trò nào đó trong lớp sẽ đi phát bài lại cho các bạn. Dỉ nhiên người phát bài này sẽ biết hết điểm của từng người trong lớp. Khi đọc hạng cũng thế, người hạng nhất được kêu tên thật to đã đành, người hạng "bét" cũng được kêu tên thật lo. Trong khi ở Mỹ hay Pháp như tôi đã thấy, việc thông báo điểm/hạng là một vấn đề vô cùng quan trọng và tế nhị. Từng trò sẽ gặp riêng thầy để biết điểm của mình, và nếu trò ấy đã hơn 18 tuổi thì kể cả cha mẹ cũng không còn quyền hỏi thầy điểm/hạng của con. Giữa bạn bè, hỏi điểm của nhau cũng là một điều rất "bất lịch sự" trừ khi người kia tự nói điểm của mình cho bạn biết   vì nó đã thuộc về những chuyện riêng-tư-cá-nhân của bạn ấy.  

Việt Nam mình hiện giờ có thay đổi cách phát bài kiểm tra và báo điểm hay không, tôi không rõ, nhưng thời tôi đi học là thế. Dường như không ai để ý đến vấn đề riêng-tư-cá-nhân của mỗi người. Những từ ngữ ấy dường như rất xa lạ đối với người Việt Nam. Tôi không nghĩ khi làm như thế là các thầy cô giáo có hậu ý hay ác ý, nhưng thiết nghĩ, sự vô tình đó nào có lợi, bởi sự xấu hổ khó làm con người ta cố gắng mà đôi khi còn có tác dụng ngược lại; chỉ sự tôn trọng cùng lời động viên chân thành mới giúp thu nhặt được kết quả mong muốn.

*

Vẫn vấn đề "Privacy", nhưng giữa những người yêu nhau, "Ta" khác "Tây" ra sao?
Như người Việt mình thường hay nói: "Chẳng thà ở xa mỏi chân, chứ đừng ở gần mà mỏi miệng;"  nhưng theo tôi nhận thấy thì, ở gần sẽ không chỉ mỏi miệng thôi mà còn mỏi cả mắt, cả tai, cả thần kinh... khi không có được một sự hòa hợp tốt. Tuy nhiên đối với các cặp vợ chồng trẻ mới cưới ở Việt Nam thì chuyện "ra riêng" có lẽ chưa thuận lợi, dễ dàng. Ở nước ngoài, quan hệ giữa mẹ chồng và nàng dâu "lành mạnh" hơn hẵn so với ở Việt Nam có lẽ là nhờ các cặp vợ chồng trẻ mới cưới, nếu trước đó chưa dành dụm đủ tiền để khi cưới có thể mua nhà ngay thì họ sẽ thuê apartment ở để bảo vệ "privacy" của họ, để họ được sống thoải mái. Sau đó họ sẽ dành dụm tiền để sở hữu một apartment, hoặc mua một ngôi nhà nho nhỏ, rồi dần dà sẽ mua nhà to hơn...

Hằng ngày khi người chồng đi làm về, người vợ có thể sẽ muốn ôm hôn chồng mình và ngọt ngào hỏi: "Anh có mệt không? Công việc của anh hôm nay ra sao? Anh có nhớ em nhiều không?..." và người chồng cũng có thể sẽ muốn ôm hôn lại vợ mình và ngọt ngào trả lời: "Anh rất nhớ em, em yêu!" Hoặc bất kỳ lúc nào khi một trong hai người muốn có những cử chỉ âu yếm dành cho nhau, họ sẽ ngại không dám hoặc mất bớt cảm hứng nếu có sự hiện diện của cha mẹ chồng hay bất kỳ ai khác. Thế là dù tình cảm của  hai vợ chồng có tình tứ, ướt át bao nhiêu, hứng thú hay thói quen, những cử chỉ ân cần, âu yếm hay những lời nói ngọt ngào muốn dành cho nhau, hằng ngày cứ dần giảm đi do hoàn cảnh xung quanh tạo nên; họ sẽ dần trở nên khô khan và cuối cùng sẽ "giống như cặp vợ chồng già"... Đó là chưa kể nếu không may người mẹ chồng hơi khó tính, để ý từng chút, bắt bẻ từng ly thì chắc cô con dâu sẽ sống mà "ngộp thở" lắm nếu phải chung đụng với người mẹ chồng hằng ngày. 

Xin mở ngoặc một chút ở đây. Sở dỉ tôi đã dùng lại chính xác những chữ "cặp vợ chồng già" mà mọi người vẫn thường hay dùng khi muốn nói một quan hệ đã có bề "khô khan" là vì tôi thấy người Việt Nam mình, chỉ cần có tuổi một chút thôi thì... "Già rồi, anh em gì nữa mà anh em!" và đương nhiên là làm gì có chuyện chạm tay nhau trước mặt mọi người. Thế là tôi lại so sánh các ông bà người Việt mình với các ông bà Tây Mỹ. 

Với thói quen của người Á Đông chúng ta, nhất là những vị đã hơi có tuổi, họ thường không thích biểu lộ mọi thứ một cách công khai. Kín đáo đôi lúc cũng có cái đẹp và cái hay riêng của nó; tuy nhiên, tôi thấy có gì là sai hay xấu đâu khi thể hiện tình yêu thương cho nhau, dỉ nhiên là đừng quá lố bịch. Tôi đã có dịp làm việc và tiếp xúc với khá nhiều người lớn tuổi Tây Mỹ. Họ cũng rất cần có được những phút giây tự do, riêng tư để dành cho nhau chứ không phải lúc nào cũng muốn có con cháu đông dúc quây quần. Dù đã ngoài 70, 80 tuổi, họ vẫn tay trong tay khi đi ra ngoài. Họ vẫn luôn gọi nhau bằng những âm thanh ngọt ngào, trìu mến như mật: Sweetheart/Honey hoặc Chéri/Chérie... Họ vẫn yêu nhau "hết chỗ nói" vì "tình yêu làm gì có tuổi"... mà ngược lại dường như là "tuổi càng lớn yêu nhau càng đậm!"  Vậy tại sao các ông bà có tuổi Việt Nam ta lại cứ e ngại gọi nhau dù chỉ là những tiếng "Anh" "Em" và không dám nắm tay nhau khi đi dạo? Tại sao các ông bà cứ nghĩ: "Người ta sẽ cười!" mà không nghĩ: "Người ta thèm được như thế!"(?) Thật vậy, bọn trẻ chúng tôi, mỗi khi ra ngoài và nhìn thấy những cảnh "ấm áp" như thế, chúng tôi cứ trầm trồ và hạnh phúc lây với cái hạnh phúc của họ: "Hai ông bà này đáng yêu quá, mong rằng khi già mình cũng sẽ được như vậy!" - Phải chăng các ông bà Tây Mỹ này, nhờ họ đã biết cách "xây" một bức tường vô hình xung quanh và biết cách bảo vệ những thứ gọi là riêng-tư-cá-nhân nên họ đã có thể sống thật với những gì trái tim thúc đẩy? 

*

Nói tóm lại, ở độ tuổi nào, ở hoàn cảnh nào, ở lãnh vực nào... con người cũng cần có được những thứ gọi là quyền-riêng-tư để thoả mãn nhu cầu tình cảm, tâm lý cá nhân. Thay đổi là những cái mà con người thường hay e ngại; tuy nhiên nếu đó là một thay đổi tốt thì cũng nên cố gắng và chấp nhận thay đổi; và nếu cái cũ là dở, là chưa hay thì cũng nên chấp nhận loại bỏ, bởi nếu chỉ "rập khuôn" và dùng phương pháp "độc đoán" từ thời đại này sang thời đại khác thì e rằng chúng ta sẽ bị bỏ rơi lại phía sau cùng dù chúng ta có không chấp nhận những diễn tiến xung quanh, bởi theo lịch sử phát triển của nhân loại thì loài người luôn tranh đấu để vươn đến những cái hay, những cái đẹp của văn minh hiện đại.

Anne Khánh Vân